▐ Jak prowadzić poszukiwania genealogiczne

Genealogia jest tą dziedziną zainteresowań historycznych, która niemal na co dzień towarzyszy człowiekowi. Często pytamy o przeszłość swojej rodziny, o jej dawnych przodków lub współcześnie żyjących krewnych, o stosunek pokrewieństwa lub daty z życia poszczególnych osób. Można powiedzieć, że każdy z nas staje się genealogiem wtedy, gdy zadaje te pytania i gdy stara się na nie odpowiedzieć. Ta niespotykana, w przypadku innych nauk historycznych, bliskość sprawom indywidualnego człowieka wynika z przedmiotu badań genealogii. Zajmuje się ona bowiem ustalaniem związków pokrewieństwa między ludźmi w celu społecznego określenia zarówno jednostek, jak i całych grup. Badania genealogiczne są zatem podstawową i nieodłączną częścią szerzej rozumianych zainteresowań nad historią rodzinną.

Powszechnie historię rodziny przechowujemy we własnej pamięci, dość dobrze mogąc ją odtworzyć do czasów naszych dziadków, a więc o trzy pokolenia wstecz. Pamiętamy wtedy jeszcze osoby i związane z ich życiem podstawowe daty, gorzej jest, gdy chcemy poznać starsze dzieje rodzinne lub dalszych krewnych. Wtedy często pomagamy sobie sięgając po rodzinne pamiątki, m.in. urzędowe dokumenty, prywatne listy, fotografie. Nawet, jeżeli się takie zachowały, nie zawsze dostarczają oczekiwanych informacji. Sprawa nie jest beznadziejna, jednak chcąc głębiej poznać historię rodziny musimy podjąć trud dalszych poszukiwań genealogicznych. Można je zlecić osobom lub wyspecjalizowanym ośrodkom, które zrobią to za nas. Ale wtedy musimy liczyć się z kosztami, i to tym większymi im badania będą trudniejsze. Można to także zrobić samemu, należy jednak do tego zadania odpowiednio się przygotować, poznając przynajmniej podstawy warsztatu badań właściwych dla genealoga. Wtedy nasze amatorskie poszukiwania nabiorą waloru metodycznej rzetelności.

▐ Ze słownika pojęć genealogicznych

Genealogia jak każda nauka operuje właściwymi dla siebie terminami i pojęciami, z których do podstawowych należą:

Ród - tworzą go osoby złączone wspólnotą krwi, które pochodzą od jednego i tego samego przodka.

Rodzina - grupa osób związanych więzami trwalszymi niż rodowe (np. prawnymi), złożona z męża, żony i dzieci.

Filiacja - stosunek genealogiczny, jaki zachodzi między dwoma osobami, z których jedna pochodzi od drugiej (dziadek, syn, wnuk).

Koicja - związek dwojga ludzi odmiennej płci, zawarty w celu wydania potomstwa. Koicja najczęściej jest wynikiem małżeństwa.

Pokrewieństwo - stosunek genealogiczny wynikający z pochodzenia od wspólnego przodka. Pokrewieństwo w linii prostej zachodzi między osobami pochodzącymi jedna od drugiej, np. dziadek, syn, wnuk. Pokrewieństwo w linii bocznej występuje między krewnymi, wywodzącymi się od wspólnego przodka, ale między którymi nie ma stosunku filiacji, czyli pochodzenia jednej osoby od drugiej, np. stryj i bratanek, ciotka i siostrzeniec.

Powinowactwo - powstaje w wyniku małżeństwa i jest to stosunek jednego małżonka do krewnych drugiego małżonka.

Stopnie pokrewieństwa - odległość genealogiczna między dwiema spokrewnionymi osobami. Nie sprawia nam kłopotu ustalenie stopnia pokrewieństwa w linii prostej, bowiem we wszystkich prawodawstwach liczone jest ono jednakowo według zasady tyle stopni ile pokoleń, odejmując jedno. Zatem ojciec i syn to krewni w I stopniu, dziadek i wnuk w II, itd. Bardziej skomplikowana jest sprawa z liczeniem stopni pokrewieństwa w linii bocznej. Mamy tu dwa sposoby. W prawie rzymskim i we współczesnych prawodawstwach świeckich przyjmuje się, że stopień pokrewieństwa jest taki, ile wynosi suma osób w dwóch liniach prostych, aż do wspólnego przodka, nie licząc tego przodka. Stąd bracia rodzeni są spokrewnieni ze sobą w II stopniu, a stryj i bratanek w III. Inaczej jest w prawie kanonicznym Kościoła katolickiego (i dawnym prawie polskim), w którym orzeka się, że krewni w linii bocznej z tego samego pokolenia są ze sobą spokrewnieni w takim stopniu, w jakim każda z nich jest spokrewniona ze wspólnym przodkiem. Tak więc dwaj bracia rodzeni są krewnymi w I stopniu, a bracia stryjeczni w II. W przypadku linii bocznej nierównej (nie z tego samego pokolenia) brany jest stopień pokrewieństwa należący do generacji młodszej, zatem stryj i bratanek są spokrewnieni w II stopniu. Liczenie stopni pokrewieństwa ma ważne znaczenie praktyczne w sprawach spadkowych i majątkowych oraz przy zawieraniu małżeństwa. Zbyt bliskie pokrewieństwo w linii bocznej (do III stopnia według rachuby prawa kościelnego) jest przeszkodą w zawarciu małżeństwa.

▐ Jakich informacji szukamy, czyli fakty genealogiczne

Mając już nieco opanowany słownik genealogiczny można przystąpić do właściwych badań nad historią rodziny. Na początek musimy jednak wiedzieć czego właściwie szukamy. Od tego bowiem niejednokrotnie będą zależeć sposób, zakres i źródła naszych poszukiwań. Ogólnie można powiedzieć, że chodzi nam o odnalezienie naszych bliższych lub dalszych krewnych, ale droga do tego celu wiedzie przez ustalenie szczegółowych faktów genealogicznych, które ostatecznie pozwolą zidentyfikować daną osobę i przypisać ją do naszej rodziny lub rodu.

Do podstawowych faktów należą: chronologia wydarzeń z życia człowieka (data urodzin i śmierci, ewentualnie małżeństwa i rozwodu), filiacja, wykształcenie, zawód, wyznanie, a w przypadku odległych przodków także przynależność stanowa. Wydawać by się mogło, że z uzyskaniem takich danych nie powinno być większych problemów, skoro dziś ludzie w ciągu swego życia wiele razy wypełniają rozmaite formularze, w których podaje się tego typu informacje. Tak jest rzeczywiście dziś, ale ta sytuacja nie dotyczy przeszłości, która im dalej odległa od nas, tym trudniej poddaje się genealogicznym poszukiwaniom. Coraz mniej odnajdujemy materiałów, a i informacje o ludziach są bardziej skąpe.